Platforma Sygnalizacji Agrofagów - Online Pest Warning System

OMACNICA PROSOWIANKA

Cykl biologiczny

Systematyka

Typ: Stawonogi – Arthropoda
Gromada: Owady – Insecta
Rząd: Motyle – Lepidoptera
Rodzina: Wachlarzykowate – Crambidae
Gatunek: Omacnica prosowianka – Ostrinia nubilalis Hbn.

Opis i biologia gatunku

Owady dorosłe (motyle) charakteryzuje dymorfizm płciowy związany z rozmiarami ciała oraz jego ubarwieniem. Długość ciała samic dochodzi do 15 mm, natomiast samców do 12 mm. Rozpiętość skrzydeł samic wynosi 25–34 mm, a samców do 20–26 mm. Przednie skrzydła samic są bladożółte lub jasnobrązowe, mają ciemne brzegi i dwie poprzeczne, faliste linie. Tylne skrzydła są jaśniejsze, a przez ich środek przebiega jasna pręga. U osobników męskich przednie skrzydła są ciemniejsze, zwykle brązowe, z jasnymi, falistymi liniami poprzecznymi, natomiast tylna para jest jaśniejsza. Na głowie motyli znajduje się aparat gębowy typu ssącego oraz czułki sięgające niemal do połowy długości ciała.

Jaja są płaskie, lekko owalne, długości około 1–1,2 mm oraz szerokości 0,7–1,1 mm. Początkowo są śnieżnobiałe, lecz z upływem czasu stają się kremowe. Układane są przez samice dachówkowato w złoża zawierające od 2 do 80 jaj. Średnio w złożu znajduje się 20–30 jaj. Całkowita płodność jednej samicy to 400–600 jaj, a średnia to około 200–300 jaj.

Gąsienice przechodzą przez pięć stadiów larwalnych. Pierwsze (L1) osiąga długość ciała do 1–2 mm, drugie (L2) do 3–4 mm, trzecie (L3) do 5–10 mm, czwarte (L4) do 12–16 mm, natomiast piąte (L5) do 19–25 mm. Gąsienice mają trzy pary odnóży tułowiowych oraz pięć par posówek na segmentach odwłokowych. Ciało jest barwy brunatnożółtej lub jasnobrązowej ze słabo zaznaczonymi brązowymi plamkami. Na grzbiecie znajduje się  ciemniejsze pasmo. W przedniej części każdego segmentu występują cztery ciemne plamki, natomiast w tylnej – dwie mniejsze. Głowa jest czarna lub brązowa z aparatem gębowym typu gryzącego.

Poczwarka jest typu zamkniętego, jasnobrązowa lub barwy ochry. U samic mierzy 16–17 mm długości i 3,5–4 mm szerokości, natomiast u samców 13–14 mm długości oraz 2–2,5 mm szerokości.

W Polsce omacnica prosowianka rozwija jedno pokolenie w ciągu roku, jednak w niektóre lata, w okresie września i października obserwuje się w południowo-zachodniej i południowo-wschodniej części kraju motyle oraz młode gąsienice szkodnika, co może wskazywać albo na bardzo późny nalot szkodnika, albo na pojaw rasy dwupokoleniowej, która występuje już w południowych Niemczech.

Stadium zimującym są gąsienice w piątym stadium rozwojowym. Znajdują się one w resztkach pożniwnych kukurydzy, w chwastach grubołodygowych (zwłaszcza łodygach bylicy), a także w tkankach innych roślin żywicielskich np. w resztkach pożniwnych chmielu. Zimujące gąsienice spotyka się na polu uprawnym do pierwszej połowy lipca.

Wiosną, zwykle od drugiej połowy maja, gąsienice zaczynają się przepoczwarczać w miejscu zimowania. W zależności od warunków pogodowych stadium poczwarki trwa średnio 12 dni. Gąsienice przepoczwarczają się stopniowo, dlatego ostatnie poczwarki spotyka się do końca lipca.

Na południu kraju, pierwsze motyle wylatują z poczwarek już pod koniec pierwszej dekady czerwca. Zwykle jako pierwsze pojawiają się samce, a dopiero po kilku dniach samice. Najintensywniejsze wyloty motyli z poczwarek obserwuje się od końca czerwca do końca pierwszej dekady lipca.

Pierwsze motyle na plantacjach kukurydzy obserwuje się zwykle od początku drugiej dekady czerwca (głównie na południu kraju) bądź od drugiej lub trzeciej dekady czerwca (w rejonach środkowych i północnych). Zwykle najpierw na plantacje nalatują samce i to one początkowo są płcią dominującą. W późniejszym czasie stopniowo wzrasta liczebność samic.

Liczny nalot motyli na rośliny kukurydzy trwa od końca pierwszej dekady lipca do połowy trzeciej dekady tego miesiąca. W dynamice lotu motyli w zależności od przebiegu pogody obserwuje się od jednego do kilku szczytów liczebności owadów. Zwykle odbywa się jeden bardzo liczny nalot szkodnika na pole kukurydzy oraz kilka mniejszych. Termin występowania szczytów liczebności owadów przypada zwykle od końca pierwszej oraz w drugiej dekadzie lipca. Niekiedy jeden ze szczytów liczebności motyli może wystąpić w trzeciej dekadzie lipca, zwłaszcza w lata z intensywnymi opadami deszczu lub okresową suszą w połowie tego miesiąca. Termin zakończenia lotu przez omacnicę prosowiankę w dużej mierze zależy od przebiegu pogody i może mieć miejsce w pierwszej bądź drugiej połowie sierpnia, a niekiedy nawet w pierwszych dniach września.

Na południu kraju składanie jaj przez samice zaczyna się zwykle pod koniec drugiej dekady czerwca, a na pozostałym Polski rozpoczyna się zwykle w ostatnich dniach czerwca lub na początku lipca. Najwięcej jaj obserwuje się na roślinach od pierwszej do trzeciej dekady lipca, ze szczytami liczebności w drugiej dekadzie tego miesiąca. Termin zakończenia składania jaj zależy od długości lotu motyli.

Pierwsze, nieliczne wylęgi gąsienic obserwuje się na południu kraju już od końca drugiej lub na początku trzeciej dekady czerwca. W rejonach chłodniejszych rozpoczynają się albo pod koniec czerwca, albo w pierwszych dniach lipca. Liczny wylęg szkodnika trwa zwykle od końca pierwszej dekady lipca do połowy trzeciej dekady tego miesiąca ze szczytem wylęgu przypadającym pod koniec drugiej bądź na początku trzeciej dekady lipca. Ostatnie, świeżo wyklute gąsienice spotyka się pod koniec sierpnia.

Gąsienice omacnicy prosowianki są obecne na roślinach kukurydzy od końca drugiej dekady czerwca do końca okresu wegetacji roślin tj. do września, października bądź listopada. Pierwsze w pełni wyrośnięte gąsienice (w stadium rozwojowym L5) zdolne do prawidłowego przezimowania pojawiają się zwykle od połowy sierpnia lub na początku września. Opuszczają one dotychczasowe miejsca żerowania i wgryzają się w podstawę łodyg najmniej uszkodzonych roślin kukurydzy bądź chwastów, gdzie tworzą jamkę w której zimują. Otwór takiej jamki jest często zasklepiony delikatną błonką chroniącą owada przed wpływem czynników zewnętrznych

Objawy uszkodzeń

Bezpośrednio po wylęgu gąsienice mogą odżywiać się resztkami osłonek jajowych oraz pyłkiem kukurydzy. Następnie w blaszkach liściowych wyjadają niewielkie otworki. Jeżeli liście są jeszcze zwinięte w rurkę, wówczas gąsienice mogą je przegryzać na wylot, co powoduje powstawanie rzędu drobnych otworków po obu stronach nerwu głównego. Po wylęgu najwięcej gąsienic ukrywa się w pochwach liściowych, gdzie żerują na ich wewnętrznych powierzchniach prowadząc do powstania czerwono-fioletowo-brązowawych przebarwień oraz zasychania tkanek z których niekiedy wysypują się trociny. Często wgryzają się również w nerw główny liścia na długość do kilkunastu centymetrów, co może powodować obłamywanie się blaszek liściowych skutkujące ich zasychaniem, a w konsekwencji spadkiem powierzchni asymilacyjnej roślin.

Jeżeli w chwili pojawu pierwszych gąsienic rośliny dopiero rozpoczynają wyrzucanie kolb na zewnętrz, wówczas ich wgryzienie się w ten organ z reguły skutkuje jego całkowitym zniszczeniem, co ma później bezpośrednie przełożenie na spadek wysokości plonu. Jeżeli natomiast licznie wylęgające się gąsienice natrafią na fazę wyrzucania znamion kolb, wówczas masowo je zasiedlają. Przegryzając znamiona żeńskich kwiatów zakłócają proces zapylenia kolby, w wyniku czego organy te są mniejsze i słabiej zaziarnione. Dodatkowo ze znamion młode gąsienice od razu dostają się na formujące się ziarniaki, które wyjadają drążąc w nich kanały od czubka kolby w dół. Niekiedy na ziarniaki gąsienice przedostają się także przez przegryzanie liści okrywowych kolb.

Na plantacjach nasiennych kukurydzy problemem jest także wgryzanie się młodych gąsienic w kłoski wiech, w których wyjadają pylniki i pyłek. Ponadto żerując wewnątrz osi wiechy prowadzą do jej złamania się. Takie uszkodzenia jeżeli występują licznie ograniczają ilość uwalnianego pyłku oraz skracają okres pylenia.

Najpoważniejsze uszkodzenia roślin powodują gąsienice od trzeciego stadium rozwojowego, które posiadają już na tyle mocny aparat gębowy, że bez problemu potrafią przegryzać niemal zdrewniałe tkanki. W tym czasie szkodnik wyjada ziarniaki będące w fazie późno mlecznej, woskowej oraz pełnej dojrzałości oraz może wgryźć się w osadkę kolby (rdzeń) i powstałym kanałem dotrzeć aż do jej nasady. Wyjadanie ziarna z kolb wpływa bezpośrednio na spadek wysokości plonu. Uszkodzenie nasady kolby skutkuje zwieszaniem się tych organów czubkiem w dół oraz ograniczeniem bądź wstrzymaniem odżywiania ziarniaków. Prowadzi to do gorszego ich wypełnienia oraz spadku MTZ (masy tysiąca ziarniaków).

Obok uszkadzania kolb wiele gąsienic wgryza się do łodyg, w których odżywiają się rdzeniem, drążąc w nim kanały i komory sięgające nawet do 50 cm długości. Silne uszkodzenie wiązek przewodzących powoduje zakłócenie bądź całkowite zatrzymanie przepływu wody i substancji odżywczych z korzeni do górnych części rośliny, w tym kolb, co może obniżać plon zielonej masy i ziarna. Początkowo wizualnym objawem obecności gąsienic w łodygach są przebarwiające się na czerwono powyżej miejsca wgryzienia owada rośliny. Później pojawiają się białawe trociny wysypujące się z niewielkich otworków, które są najpowszechniej obserwowane od końca sierpnia i na początku września. W między czasie mogą pojawiać się złomy łodyg powyżej kolby, złomy łodyg poniżej kolby oraz złomy łodyg poniżej kolby z jednoczesnym opadnięciem na glebę całej rośliny. Z gospodarczego punktu widzenia najgroźniejsze są złomy łodyg poniżej kolby, które bezpośrednio wpływają na spadek wysokości plonu.

Oprócz bezpośredniego wpływu gąsienic na wysokość i jakość plonu powodują one również straty pośrednie. Wynikają one z większej podatności uszkodzonych roślin na porażenie przez sprawców chorób, zwłaszcza przez grzyby z rodzaju Fusarium odpowiedzialne za rozwój fuzariozy kolb oraz zgnilizny korzeni i zgorzeli podstawy łodygi.

Sygnalizacja

Sposoby ustalenia terminów zabiegów chemicznych

W celu ustalenia terminu instalacji na polu uprawnym kukurydzy urządzeń pozwalających śledzić lot motyli, warto wcześniej skorzystać z izolatorów entomologicznych, które pokażą kiedy osobniki dorosłe zaczną wylatywać z resztek pożniwnych. Są to proste urządzenia składające się z drewnianej lub plastikowej konstrukcji na którą naciąga się drobnooczkową siatkę, szczelnie zamykającą całość. Jesienią lub wczesną wiosną do wnętrza takich urządzeń wkłada się po 50-100 fragmentów łodyg kukurydzy z zimującymi gąsienicami szkodnika. Izolatory muszą być umieszczone na zewnątrz budynku, aby odzwierciedlały warunki termiczno-wilgotnościowe jakie panują w naturze. Warto mieć kilka takich urządzeń, wówczas efekt obserwacji będzie bardziej dokładny. Od czerwca obserwuje się dynamikę wylotu motyli ze słomy kukurydzy, w  tym określa ich płeć.

Metodą pozwalającą na ustalenie początku nalotów omacnicy prosowianki na plantacje oraz przewidywanie terminu biologicznego lub chemicznego zwalczania są odłowy motyli na pułapki feromonowe lub pułapki świetlne. Pułapki feromonowe zawierają atraktant płciowy zwabiający osobniki męskie. Od 2016 roku pojawiły się jednak na rynku pułapki zawierające atraktant pokarmowy przyciągający osobniki obojga płci. W Polsce stosuje się trzy typy pułapek z feromonem: – trójkątne (delta trap) w których motyle wyłapuje podłoga pokryta klejem, – kominowe (funnel trap) odławiające motyle do pojemnika zawierającego środek owadobójczy (w postaci paska owadobójczego) lub płyn przechwytujący motyle oraz – więcierzowe (core trap) odławiające żywe osobniki do specjalnego pojemnika z którego nie mogą wylecieć.

Pułapki świetlne odławiają samce oraz samice. Za ich pomocą można odławiać albo żywe motyle (co wymaga stałego czuwania przez całą noc przy pułapce) albo martwe, które są uśmiercane albo specjalnymi preparatami owadobójczymi (np. octanem etylu) albo płynami wychwytującymi szkodnika umieszczonymi w pojemniku zlokalizowanym pod źródłem światła (np. glikolem).

Oba rodzaje pułapek instaluje się od połowy czerwca. Pułapki z feromonem należy umieszczać przy plantacji kukurydzy lub w pasie brzeżnym uprawy na wysokości nie większej niż 1,7 m nad ziemią. Najlepiej zlokalizować je w pobliżu zarośli (zwłaszcza niekoszonych traw), gdzie gromadzą się motyle. Na 1 ha kukurydzy powinny przypadać 1–2 pułapki oddalone od siebie o co najmniej 50 metrów. Należy pamiętać, aby nie dotykać feromonu oraz całej obudowy pułapki gołą ręką, gdyż może pozostać na nich zapach człowieka odstraszający motyle.

Pułapki świetlne umieszcza się w pobliżu pola kukurydzy lub w pasie brzeżnym uprawy, tak aby źródło światła znajdowało się zawsze nad łanem. Wystarczająca jest jedna pułapka o małej mocy (świetlówki 12 Wat) na dane pole. Gdy stosuje się lampy o dużej mocy (powyżej 150 Wat), wówczas wystarczająca jest jedna na daną miejscowość. Wraz ze wzrostem roślin należy podwyższać położenie źródła światła.

Pułapki feromonowe i świetlne powinny monitorować nalot motyli od pierwszej dekady czerwca do co najmniej pierwszej dekady sierpnia. Płaszczyzny chwytne pułapek feromonowych trzeba kontrolować na obecność motyli minimum 3–4 razy w tygodniu, pamiętając o systematycznym wymienianiu podłóg lepowych. Dyspensery zapachowe powinno się wymieniać na nowe minimum co 7 dni. Pułapki świetlne (samołówki) powinny być uruchamiane codziennie, ewentualnie 3–4 w tygodniu od zmroku do północy. Pojemniki tych pułapek (zawierające różne gatunki motyli) należy delikatnie opróżniać, a następnie policzyć motyle omacnicy prosowianki i ustalić ich płeć.

Dokładniejszą aniżeli odłowy motyli ale bardziej pracochłonną metodą ustalenia terminu zwalczania omacnicy prosowianki jest analiza na obecność złóż jaj szkodnika. Polega ona na systematycznym obserwowaniu od czerwca do co najmniej sierpnia roślin kukurydzy pod kątem występowania na nich jaj oraz pustych osłonek jajowych wskazujących na wylęg gąsienic omacnicy prosowianki. Stosując tą metodę, należy co najmniej dwa razy w tygodniu przeglądać po 50 kolejnych roślin w rzędzie w czterech miejscach plantacji (w sumie 200 roślin) na obszarze 1 hektara. Z każdym kolejnym hektarem liczbę roślin zwiększa się o co najmniej 10 sztuk (im ich więcej, tym analiza dokładniejsza).

Terminy zwalczania i progi ekonomicznej szkodliwości

Jeżeli w wyniku analizy wykonywanej corocznie w okresie woskowej dojrzałości ziarniaków (BBCH 83-85) stwierdzi się 15% roślin uszkodzonych w uprawie na ziarno lub 30-40% w uprawie na CCM i kiszonkę wówczas trzeba uwzględnić potrzebę biologicznego lub chemicznego zwalczania szkodnika w przyszłym roku. Zwalczanie interwencyjne omacnicy będzie również uzasadnione, gdy w trakcie bieżących analiz wykonywanych w okresie czerwca i lipca stwierdzi się obecność 6-8 złóż jaj na 100 roślin.

W rejonach corocznego, licznego występowania omacnicy prosowianki stwierdzenie pierwszego motyla w pułapce świetlnej lub feromonowej jest sygnałem do wykonania w ciągu 5-7 dni pierwszej aplikacji kruszynka. Z kolei wykrycie pierwszego złoża jaj oznacza konieczność natychmiastowego wyłożenia biopreparatu. Termin pierwszej introdukcji kruszynka na południu kraju i częściowo w pasie środkowym przypada pod koniec drugiej oraz w trzeciej dekadzie czerwca, natomiast w rejonach środkowych i północnych ma miejsce zwykle pod koniec czerwca lub w pierwszych dniach lipca. W przypadku większego zagrożenia ze strony omacnicy prosowianki po 7-10 dniach wykonuje się drugą introdukcję entomofaga.

Termin zabiegów chemicznego zwalczania gąsienic z reguły przypada w okresie rozwijania przez rośliny wiech do fazy kwitnienia (faza rozwojowa w skali BBCH 51-65), w czasie, gdy z licznie złożonych jaj rozpoczną się wylęgi szkodnika. Na podstawie obserwacji dynamiki lotu motyli i składania jaj stwierdza się, że pierwsze opryskiwanie roślin przypada pod koniec pierwszej lub na początku drugiej dekady lipca, gdy rozpoczyna się liczny wylęg gąsienic ze złóż jaj. Z kolei drugi zabieg (podstawowy termin zwalczania gatunku) przeprowadza się 7-10 dni później, co ma miejsce pod koniec drugiej lub na początku trzeciej dekady lipca, w czasie masowych wylęgów szkodnika. Na obszarach, na których owad uszkadza do 30% roślin, wystarcza zwykle jeden zabieg, wykonany w podstawowym terminie zwalczania gatunku.

Ocena szkód

Dla potrzeb poznania pełnej szkodliwości omacnicy prosowianki zaleca się wykonanie dwóch analiz w dwóch odrębnych terminach. W pierwszym oblicza się procenty uszkodzonych roślin i kolb. Termin ten przypada w okresie, gdy rośliny są w fazie dojrzałości woskowej ziarniaków (BBCH 83-85). W tej fazie, rośliny zawierające w swych tkankach gąsienice są proste do zaobserwowania, gdyż z zasiedlonych łodyg i kolb wysypują się białe trociny, które są bardzo dobrze widoczne na tle zielonych liści. Opóźnienie tej obserwacji do fazy pełnej dojrzałości ziarniaków powoduje zatarcie się wielu śladów żerowania szkodnika. W tym czasie trociny są rozwiewane przez wiatr lub spłukiwane przez deszcz. Znajomość procentu uszkodzonych roślin w danym roku pozwala przewidzieć potrzebę zwalczania gatunku w kolejnym sezonie wegetacyjnym.

Drugą analizę przeprowadza się pod koniec okresu wegetacji kukurydzy, gdy rośliny osiągają dojrzałość zbiorczą (BBCH 89-97). W tym czasie oblicza się procenty łodyg złamanych powyżej oraz poniżej kolby, a także kolb podgryzionych u nasady. Analiza ta pozwala uzyskać informację na temat podatności wysianych odmian kukurydzy na szkodnika. Im więcej uszkodzonych roślin, kolb i łodyg, tym mniejsza tolerancja danej odmiany na omacnicę prosowiankę. Dla potrzeb wykonania obu analiz należy na powierzchni 1 hektara przeglądać po minimum 100 kolejnych roślin w rzędzie w czterech miejscach plantacji po przekątnej, (co najmniej 400 roślin/ha) zapisując liczbę roślin z objawami żerowania szkodnika, w tym z poszczególnymi rodzajami złomów łodyg. Z każdym kolejnym hektarem liczbę analizowanych roślin zwiększa się o 100 sztuk.

Zalecenia

W celu sprawdzenia substancji aktywnych, które można stosować oraz zapoznać się z listą dostępnych produktów, zachęcamy do skorzystania z wyszukiwarki środków ochrony roślin:

https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin---zastosowanie

Inne metody

• dobór odpowiedniego stanowiska pod siew kukurydzy warunkującego prawidłowy rozwój roślin,
• zachowanie izolacji przestrzennej nowo założonej plantacji od ubiegłorocznych resztek pożniwnych kukurydzy zawierających zimujące gąsienice szkodnika,
• zastosowanie płodozmianu obejmującego, co najmniej 2-3 letnią przerwę w wysiewie kukurydzy na tym samym polu,
• dobór do uprawy odmian kukurydzy mniej podatnych na żerowanie omacnicy prosowianki. Mniejsza podatność takich odmian wynika m.in. z ich cech genetycznych wpływających na pokrój rośliny, grubość ścian komórkowych, ilość wosków powierzchniowych, liczbę włosków na blaszkach liściowych, wczesność, tempo wzrostu, dłuższe utrzymywanie zieloności (cecha stay green) itp.,
• zbilansowane nawożenie, zwłaszcza azotowe,
• zwalczanie chwastów, zwłaszcza gatunków grubołodygowych mogących być dla omacnicy alternatywnym miejscem rozwoju i zimowania,
• metoda biologiczna polegająca na zastosowaniu biopreparatów zawierających żywe larwy oraz poczwarki błonkówek zwanych kruszynkami (Trichogramma spp.) do zwalczania jaj szkodnika,
• terminowe zebranie plonu tj. natychmiast po osiągnięciu przez ziarno dojrzałości zbiorczej.
• dokładne rozdrabnianie resztek pożniwnych kukurydzy,
• zastosowanie brony talerzowej w okresie wiosennym.